Topprojecten en -prioriteiten

Topprojecten en -prioriteiten

LVNL onderscheidde in het verslagjaar drie zogenaamde topprojecten: de ontwikkeling van het nieuwe luchtverkeersleidingssysteem iTEC-based Centre Automation System (iCAS), het waarborgen van voldoende luchtverkeersleiders en de integratie van de militaire en civiele luchtverkeersleiding. Deze topprojecten krijgen prioriteit in de uitvoering boven de overige projecten uit ons projectportfolio.

Nieuw luchtverkeersleidingssysteem iCAS

Met iCAS ontwikkelt LVNL een nieuw luchtverkeersleidingssysteem dat ervoor zorgt dat onze luchtverkeersleiders ook de komende decennia het vliegverkeer veilig, vlot en duurzaam door het Nederlandse luchtruim kunnen begeleiden. Het huidige luchtverkeersleidingssysteem is al bijna 30 jaar veilig en betrouwbaar, maar nadert het einde van zijn levensduur en is daarmee toe aan vervanging. Met de introductie van het nieuwe luchtverkeersleidingssysteem wordt de continuïteit van de dienstverlening geborgd en sluit LVNL aan bij de ontwikkelingen op het gebied van de Europese wet- en regelgeving voor de modernisering van het Europese luchtruim. Zo bouwt LVNL mee aan een duurzamere en innovatieve manier van Europees luchtruimmanagement, om vliegen in de toekomst op alle fronten veiliger en efficiënter te maken.

De ontwikkeling van iCAS is in volle gang. We gaan uit van een volledige ingebruikname van iCAS in 2028. Tot die tijd zorgt LVNL elke dag voor een veilige afhandeling van het vliegverkeer met het huidige luchtverkeersleidingssysteem.

Mijlpalen in 2025

Na de succesvolle eerste night-live-operatie in de nieuwe operationele zaal (Polaris), heeft het iCAS-programma in 2025 belangrijke vooruitgang geboekt. In meerdere grootschalige praktijktests hebben luchtverkeersleiders het nieuwe systeem uitgebreid gevalideerd. Deze sessies leverden waardevolle inzichten op en hebben geleid tot gerichte verbeteringen in de test- en acceptatie-aanpak. Tegelijkertijd zijn belangrijke systeemupdates en nieuwe integraties gerealiseerd die nodig zijn om iCAS stap voor stap af te ronden. 

Een belangrijke mijlpaal was de praktijktest voor de dagoperatie op Schiphol. Deze liet zien dat de functionaliteit van iCAS verder is doorontwikkeld en dat iCAS-gebruikers zich steeds beter kunnen voorbereiden op de toekomstige werkwijze. De grootschalige test bevestigde dat de stappen die in 2025 zijn gezet bijdragen aan een stabielere en completere werking van het systeem. De opgedane inzichten worden benut in de verdere uitwerking van de gebruikersacceptatie. 

In 2025 is de planning voor de technische omgeving verder uitgewerkt en is de functionele scope van de First Viable Solution (FVS) vastgelegd. Deze eerste bruikbare versie vormt het fundament voor de vervolgstappen richting acceptatie en ingebruikname. 

LVNL heeft de sturing op het iCAS-programma verder aangescherpt om de realisatie van de FVS doelgericht en beheerst te borgen. De FVS is leidend gemaakt in besluitvorming, planning en prioritering binnen het programma. Daarbij is specifieke aandacht besteed aan het bewaken van scope, afhankelijkheden en risico’s die de tijdige oplevering kunnen beïnvloeden. 

Omdat de voorspelbaarheid van technische opleveringen in 2025 soms onder druk stond, zijn aanvullende maatregelen genomen om tempo en kwaliteit te bewaken. Denk hierbij aan de uitbreiding van ontwikkelteams en een intensievere samenwerking met leveranciers. Deze maatregelen dragen bij aan een betere beheersbaarheid van het programma en vergroten de voorspelbaarheid van vervolgstappen.  

Met een heldere focus op het tijdig opleveren van de eerste versie voor gebruikersacceptatie, en met flexibiliteit in training en voorbereiding, bouwen we voort op de positieve resultaten van 2025. 

Bij de ontwikkeling en invoering van iCAS besteedt LVNL nadrukkelijk aandacht aan de samenhang met andere bestaande en vernieuwde systemen binnen de organisatie. iCAS is geen op zichzelf staande oplossing, maar maakt onderdeel uit van een bredere operationele en technische keten. Door deze samenhang expliciet mee te nemen in de sturing op het programma, worden integratie‑ en overgangsrisico’s tijdig onderkend en beheerst. Zo borgt LVNL dat de invoering van iCAS plaatsvindt binnen een stabiel en samenhangend systeemlandschap, met veiligheid en continuïteit van de operatie als uitgangspunt. 

Voortgang komende jaren

De komende jaren staan in het teken van het afronden en beproeven van iCAS voor alle Nederlandse operationele situaties. Door de combinatie van druk civiel verkeer en intensief militair gebruik ligt de lat hoog: robuustheid, veiligheid en voorspelbaarheid zijn leidend.

In 2026 voltooien we de FVS en leggen de basis voor gebruikerstesten in de operatie. Daarbij sluiten we de belangrijkste randsystemen aan en stabiliseren we de keten, zodat verkeersleiders, trainers en beheerders kunnen werken op één integraal platform. Bevindingen uit de praktijktesten van 2025 (zoals de ‘Schiphol dagoperatie’) vertalen we naar concrete verbeteringen in test- en acceptatieaanpak.

Het iCAS‑programma wordt uitgevoerd in nauwe afstemming met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), in diens rol als kaderstellende en toezichthoudende partij. LVNL informeert IenW periodiek over de voortgang, risico’s, planning en financiële beheersing van het programma via vaste voortgangsrapportages en structureel operationeel overleg. Op deze wijze draagt de samenwerking met IenW bij aan een transparante governance, bestuurlijke beheersing en een zorgvuldige verantwoording over de ontwikkeling en invoering van iCAS. 

Planningsscenario

De FVS is het fundament onder onze planning. Na afronding van de FVS eind 2026, volgt in 2027 een gefaseerd acceptatie- en validatietraject, daarna bereiden we iCAS voor op operationele ingebruikname. We nemen iCAS stapsgewijs in gebruik om ervaring op te bouwen en verbeterpunten snel te verwerken. Tussen de verschillende fasen plannen we stabilisatieperiodes in voor evaluatie en bijsturing. Op deze manier blijven veiligheid en continuïteit vooropstaan, terwijl we gericht toewerken naar volledige ingebruikname eind 2028. Op dat moment zullen we het huidige systeem na meer dan 30 jaar loslaten.

Voldoende luchtverkeersleiders

Een ander topproject betreft het realiseren van voldoende luchtverkeersleiders om alle taken, nu en in de toekomst, te kunnen uitvoeren. De taak om het aantal luchtverkeersleiders op peil te brengen en te houden is een gezamenlijke inspanning van Operations en de Training Organisation (TO). TO zorgt voor het werven, selecteren en opleiden van nieuwe luchtverkeersleiders en voor het vakbekwaam houden van gekwalificeerde luchtverkeersleiders.

Het tekort aan luchtverkeersleiders, veroorzaakt door de grote vervangingsvraag vanwege uitstromende luchtverkeersleider en versterkt door de COVID-19-pandemie, is het afgelopen jaar verder afgenomen. Het zal echter nog enkele jaren duren voordat alle units volledig zijn hersteld van de tekorten.

In 2025 werd de grootste inhaalslag gerealiseerd op Schiphol Approach, waar zeven approachverkeersleiders en twee torenverkeersleiders hun brevet haalden. Dit resultaat biedt direct extra mogelijkheden om in het komende zomerseizoen onze klanten en de omgeving beter van dienst te zijn. Verhoudingsgewijs werden op de velden Eelde en Beek ook grote stappen gezet. De opleidingscapaciteit van deze kleinere units werd in 2025 volledig benut, waardoor op beide velden twee volledig bevoegde toren- en approachverkeersleiders konden worden verwelkomd. Echter juist op deze kleine velden blijven de tekorten nog hoog.

Op drie manieren wordt het verhogen van het opleidingsrendement aangepakt:

1. Méér opleiden: LVNL heeft een goed gevulde ‘pijplijn’ en zoekt continu naar manieren om kandidaten klaar te hebben staan voor vrijkomende opleidingsplekken. In 2025 slaagden meer dan 40 mensen voor een deelrating of de hele opleiding.

2. Hoger rendement: Sinds 2018 ligt het opleidingsrendement bij de verschillende units tussen de 60-80 procent, wat vergelijkbaar is met het resultaat bij onze collega-Air Navigation Service Providers. We investeren in een beter opleidingsklimaat, gebaseerd op een growth mindset, en betere coaching en geven in de opleiding specifieke aandacht aan de ontwikkeling van niet-technische vaardigheden. Het doel is om veel meer gebruik te kunnen maken van simulatoren en de opleiding op basis van data te verbeteren. Er is gestart met het moderniseren van de huidige simulatoren en opleidingsmodules. Hierbij hoort ook de ontwikkeling van nieuwe ontwikkeltools zoals SimBuilder, een tool waarmee online simulatoroefeningen kunnen worden ontwikkeld en beheerd, zonder gebruik te hoeven maken van de simulator zelf. De eerste toepassing hiervoor ligt in het bouwen van de conversietraining voor het iTEC-based Centre Automation System. Het biedt ook een belangrijke bouwsteen om kandidaten in de opleiding op maat te bedienen met simulatie aan de hand van hun actuele individuele leerbehoefte.

3. Eenvoudiger systeem: Het vak van luchtverkeersleider is complex, het werk op Schiphol in het bijzonder. Door te werken aan het eenvoudiger maken van het Air Traffic Management (ATM)-systeem vanuit het perspectief van de menselijke operator in dat systeem, worden de eisen om de opleiding af te ronden ook lager. Zo bouwt LVNL aan een lange-termijnoplossing voor het tekort aan luchtverkeersleiders.

We bouwen actief aan een ecosysteem met externe specialisten. Zo wordt samengewerkt op het gebied van growth mindset met partijen uit de sportwereld, experimenteren we met de toepassing van gaming, en draaien we een pilot op het gebied van artificiële intelligentie in selectie. Een veelbelovend onderzoek betrof de inzet van eye-tracking in de opleiding van verkeersleiders, waarbij nieuwe inzichten opgedaan werden ten aanzien van de scanpatronen van ervaren verkeersleiders.

Werving en selectie

Er is voldoende interesse voor het vak van luchtverkeersleider. De wervingscampagnes leverden 4.121 kandidaten op in 2025. Een toename van 31% ten opzichte van 2024. Het percentage vrouwelijke kandidaten ontwikkelde zich in de afgelopen jaren negatief, waarmee wij een belangrijke groep potentieel misten. Met een gerichte campagne brachten we de vakspecifieke inhoud beter onder de aandacht van deze doelgroep. Deze campagne, meetbaar succesvol met een stijging naar 40 procent, zal in 2026 worden uitgebouwd.

Opleiden

In 2025 startten in totaal 30 trainees bij GATE Aviation training in Kopenhagen met de opleiding tot luchtverkeersleider. Op 31 december waren 88 trainees in opleiding voor luchtverkeersleider bij LVNL.

Daarnaast zijn achttien trainees, vanuit de Training Organisation geplaatst, bij Defensie in opleiding gegaan.

Aantal medewerkers in opleiding voor de verschillende verkeersleidersposities.

Toelichting op tabel:
* Iemand die Fully Qualified is, heeft de opleiding volledig afgerond. Iemand die een deelrating haalt, heeft een deel van de opleiding behaald, en vervolgt de opleiding met het volgende onderdeel.
* Trainees die gepauzeerd zijn, doorlopen op dit moment niet actief de opleiding maar tellen wel mee in de aantallen.

Verbetering van het opleidingsrendement moet gezocht worden in een verbetering van de opleidingsketen. LVNL zet daarom in op een sterkere feed forward in die keten. Samen met onze Deense partner is in 2025 de aansluiting van de Initial Area Control training op de Amsterdam Area Control Centre unittraining verbeterd. Voor komend jaar staat een soortgelijke verbetering voor de torenmodule in de Initial training op de rol. De typische kenmerken van de operatie binnen de LVNL-units wordt in abstracte en vereenvoudigde vorm toegepast in de initiële opleiding in Denemarken. Daardoor wordt de sprong in de leerlijn bij de start van de unittraining kleiner en de kans van slagen groter. Door meer dataverzameling en -analyse is de aansturing op basis van data en key performance indicators verder versterkt. Ook is er gestart met de pilot ‘continuous assessment’ en is er een nieuwe opleidingslijn voor Ground Control ontwikkeld.

Coaches spelen een cruciale rol in het succes van de opleidingslijnen. Op het gebied van development zijn er twee basis coach-cursussen en twee assessorcursussen uitgevoerd. De cursussen hebben in totaal in 2025 achttien nieuwe on the job training instructors (OJTI's) en zeventien nieuwe assessoren opgeleverd. Daarnaast zijn 103 opfristrainingen OJTI en 97 opfristrainingen assessor gegeven. In 2025 hebben in totaal 47 OJTI's de Growth Mindset-sessie gevolgd.

Vakbekwaam houden

Aan de ‘vakbekwaamheidskant’ van TO zijn veel simulatortrainingen ontworpen voor én uitgevoerd op de toren- en radarsimulatoren. Het jaarlijkse target van “minimaal 98 procent van het operationeel personeel vakbekwaam houden” is daarmee gehaald. In 2025 is gestart met het bedienen van de militaire radargroepen die op Schiphol-Oost gestationeerd zijn. Het jaar stond verder in het teken van het voorbereiden op de intensieve verandertrainingen die nodig zijn bij de implementatie van het iTEC-based Centre Automation System (iCAS).

Een belangrijk deel van de voorbereiding is het mede ontwerpen van de iCAS-onderdelen vanuit het oogpunt van de Mens in het ATM-systeem. De Human Factor Designers zijn hier volop bij betrokken, net als bij de andere projecten binnen het projectportfolio van LVNL.

Vanuit het e-learningteam is afgelopen jaar een recordaantal van 132 modules opgeleverd, zowel nieuwe modules als updates van bestaande modules. Daarbij zijn niet alleen de operationele doelgroepen bediend, maar ook LVNL-brede modules uitgebracht en gemonitord.

Integratie militaire en civiele luchtverkeersleiding

Het laatste topproject betreft één Air Traffic Management-organisatie (1ATM). In 2019 is door de minister van Infrastructuur en Waterstaat en de staatssecretaris van Defensie besloten om de luchtverkeersleiding te integreren binnen het zelfstandig bestuursorgaan LVNL. Hiermee wordt de militaire missie-effectiviteit ondersteund, de bereikbaarheid van Schiphol vergroot en een reductie van uitstoot door efficiënter vliegen gerealiseerd.

Het Nederlandse luchtruim is klein en in de huidige indeling te versnipperd. LVNL en het Commando Lucht- en Ruimtestrijdkrachten (CLRS) werken vanuit hun visie aan het integreren van de organisaties en het luchtruim, zodat daarbinnen de luchtvarenden efficiënter en effectiever bediend kunnen worden. Het doel: realisatie van 1ATM voor de luchtverkeersdienstverlening van zowel LVNL als CLRS in het lagere Nederlandse luchtruim. Dit betekent dat de luchtverkeersdienstverlening aan militair vliegverkeer na integratie ook onder de verantwoordelijkheid van LVNL valt.

Doorstart

Het 1ATM-programma richtte zich tot medio 2024 op het aanwijzen van LVNL als civiele én militaire luchtverkeersdienstverlener (‘duale aanwijzing’). Daarbij paste de integratie van alle taken en medewerkers in één keer. Dit bleek niet realiseerbaar; een andere aanpak werd daarmee noodzakelijk. In 2025 werd afgesproken dat de volledige afhandeling van ook het militaire vliegverkeer gaat voldoen aan de civiele wet- en regelgeving, met uitzondering van strikt militaire aspecten. Daarvoor geldt dat ze moeten blijven voldoen aan de militaire luchtvaarteisen. De overgang vindt gefaseerd (in kavels) plaats, zodat de stappen kleiner en daarmee beter uitvoerbaar zijn.

Door de gewijzigde aanpak is het accent van de uit te voeren werkzaamheden om tot afronding te komen veranderd. De haalbaarheid is afhankelijk van een aantal doorslaggevende activiteiten:

De voortgang binnen de hierboven genoemde activiteiten wordt maandelijks beoordeeld, inclusief de impact op de integrale planning. Op basis hiervan wordt de planning geactualiseerd om tot een realistische en betrouwbare integratiedatum te komen. Te beginnen bij de integratie van kavel één. Hierin gaat het om de integratie van de radarverkeersleiding en de daaraan ondersteunende afdelingen. Deze teams zijn gehuisvest in het LVNL-gebouw op Schiphol en maken al geruime tijd gebruik van de LVNL-infrastructuur. Dit maakt de overgang naar onze organisatie minder gecompliceerd dan die van de overige taken op de militaire vliegbases. 

Op een zo kort mogelijke termijn na de eerste fase komt de verantwoordelijkheid voor de torenverkeersleiding op Leeuwarden, Volkel, Gilze-Rijen/Deelen en Woensdrecht ook over naar LVNL. Op deze vliegvelden wordt alleen militair vliegverkeer afgehandeld. Tot slot volgen de taken en mensen van de verkeersleiding op Eindhoven en De Kooy; de twee velden met zowel militair als burgervliegverkeer. Vanaf het moment dat de integratie volledig is afgerond verlenen wij onze diensten op alle hieronder aangegeven locaties.